Bacznie przeglądając dnia pewnego historię tego starożytnego miasta wpadła mi w oko przedziwna historia w materii tegoż powiedzenia dziś zwanego przez Was przysłowiem. Rzecz niezmiernie bardzo ciekawa, udowadniająca całkowicie odmienne znaczenie rzeczonego powiedzenia.

Berdyczów – słynne miasto nie tylko w powiecie żytomierskim ale i w całej Rzeczypospolitej znanym było z całorocznych targów, jarmarków i tego właśnie miejsca gdzie każdy szanujący się kupiec przybywał chętnie i omijać nie chciał. Przez okrągły rok trwały tam dni targowe bez względu na kalendarz liturgiczny, który tyle miał wspólnego z życiem miasta, że towary na straganach się zmieniały. Nie oznacza to, że mieszkańcy byli bezbożnikami. Wręcz przeciwnie, każdy dziękował Bogu za dar mieszkania w Berdyczowie i modły składał o dalszą pomyślność miasta, do którego ściągali wszyscy kupcy, co do polepszania bytu się przyczyniało. Jeszcze w XVII wieku jeśli kto w Koronie chciał załatwić co z kupcem ze wschodu to na Berdyczów chyżo pisał i gońca co zmyślniejszego z takowym wysyłał. Jeśli goniec nie był niecnotą i pismo dostarczył tedy list na pewno do kupca docierał. A było to możliwe dzięki temu właśnie, że (jako już wspomniałem) żaden szanujący swój fach kupiec Berdyczowa nie omijał i jeśli teraz go nie ma to z pewnością wkrótce do miasta zjedzie i pismo przeczytawszy, sprawę załatwi. Zatem Pisanie na Berdyczów gwarantowało odnalezienie adresata i pomyślne załatwienie spraw wszelkich.

Kiedy to jednak przyszła na nas najcięższa próba i wolność nam trzej carowie zabrali, Berdyczów utracił swoje przywileje raz przez dekrety cara moskiewskiego a dwa przez granice nowe, które to handel bardzo utrudniały. Pisma przeto do kupców przestały docierać gdyż i ci przestali do Berdyczowa przyjeżdżać.

W ten oto sposób „pisać na Berdyczów” zmieniło swoje znaczenie na te, którego Wy dziś używacie. Zważcie jeno skąd się ono „pisanie na Berdyczów” wzięło i wspomnijcie o mieście sławnym i o czasach kiedy inaczej sprawę pojmowano.